سەرچاوە: کێنێت ڕۆس، بەڕێوەبەری پێشووی ڕێکخراوی هیومان ڕایتس وۆچ و توێژەری باڵا لە زانکۆی یەیڵ
بەروار: ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٦
ڕاپۆرتی ئاماژەپێکراو: ڕۆژنامەی The Guardian (٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٦) لەژێر ناونیشانی "ئێران لە چاوەڕوانیی وەڵامی ترەمپدایە سەبارەت بە پێشنیاری کردنەوەی گەرووی هورمز لە ماوەی شەش ڕۆژدا"

هەڵسەنگاندنی سەرچاوە

کێنێت ڕۆس چاودێرێکی باڵای نێودەوڵەتییە. پۆستەکەی ناوبراو کورتکراوەی ئەو زانیارییانەیە کە لە ڕۆژنامەی گاردیان لە کاتی کۆبوونەوەکانی کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە نیویۆرک بڵاوکراونەتەوە. ڕاپۆرتەکەی گاردیان پشت بە بەرپرسانی ئێرانی، لێدوانە فەرمییەکانی عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، و یەکەم دیداری وەزاریی نێوان ئێران و بەریتانیا دوای ساڵێک دادەبەستێت.

ناوەڕۆکی سەرەکیی پێشنیارەکەی ئێران

ئێران دەستپێشخەرییەکی کات بۆ دیاریکراوی پێشکەشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کردووە کە بەم شێوەیە داڕێژراوە:

- کردنەوەی گەرووی هورمز لە ماوەی نزیکەی شەش بۆ حەوت ڕۆژدا.
- دەستپێکردنی گفتوگۆ ئەتۆمییەکان لە ڕۆژی دوای کردنەوەی گەرووەکە.
- لە بەرامبەردا، ئەمریکا سزاکانی سەر هەناردەکردنی نەوتی ئێران هەڵبگرێت، کۆتایی بە شەڕ بهێنرێت لەسەر هەموو بەرەکان (بە تایبەتی ڕاگرتنی ئۆپەراسیۆنەکانی ئیسرائیل لە لوبنان)، و ئازادکردنی بەشێک لە پارە بلۆککراوەکانی ئێران.

ئەم پاکێجە وەک خێراکردنی جێبەجێکردنی یاداشتی لێکتێگەیشتنی مانگی حوزەیران دەخرێتەڕوو. عێراقچی لە نیویۆرک لە چاوەڕوانیی وەڵامی ئەمریکادایە و ڕایگەیاندووە کە چین پشتیوانی لەم پلانە دەکات.

لە ژوورە داخراوەکاندا، بەرپرسانی ئێرانی پێیان وایە کە دەکرێت لەگەڵ ئیدارەی ترەمپ بگەنە ڕێککەوتن و نیگەرانییەکانی سعوودیەش سەبارەت بە ڕێڕەوەکانی کەشتیوانی چارەسەر بکرێن. بەڵام ترسی سەرەکیی تاران ئەوەیە کە ئیسرائیل، بە تایبەتی بنیامین نەتانیاهۆ، گوشار بخاتە سەر واشنتۆن بۆ ڕەتکردنەوە یان بێ‌ناوەڕۆککردنی پێشنیارەکە، بەو پێیەی مەرجی ڕاگرتنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ئیسرائیلی لە لوبنان تێدایە.

پوختەی ستراتیژی

تاران لەم هەنگاوەیدا تاقیکردنەوە بۆ ئەوە دەکات کە ئایا بایەخدانی دۆناڵد ترەمپ بە دابەزاندنی نرخی سووتەمەنی پێش هەڵبژاردنەکانی نیوەی خول لە ئەمریکا، دەتوانێت بەسەر دژایەتییەکانی ئیسرائیلدا زاڵ بێت، کە ڕازی نییە ئۆپەراسیۆنەکانی لوبنان ڕابگیرێن یان ئێران بەشێک لە هەژموونی بەسەر گەرووی هورمزەوە بمێنێتەوە.

ئەم پێشنیارە سێ دۆسیەی سەرەکیی پێکەوە گرێداوە کە پێشتر واشنتۆن و تەلئەبیب وەک پرسی جیاواز مامەڵەیان لەگەڵ دەکردن: ئاسایشی دەریایی و گەرووی هورمز، سزاکان و بەرنامەی ئەتۆمی، و جەنگی ئیسرائیل و حیزبوڵڵا لە لوبنان.

بۆ واشنتۆن، بەربەستی سەرەکی ڕەهەندێکی سیاسی و سەربازیی هەیە، کە بریتییە لە ناچارکردنی ئیسرائیل بە قبووڵکردنی ئاگربەست لە لوبنان وەک بەشێک لە ڕێککەوتنی هورمز. بۆ تاران، بەربەستەکە لە یەک کاتدا ناوخۆیی و دەرەکییە: لە کاتێکدا دیپلۆماتکاران دەیانەوێت پێش وەرچەرخانی هەڵبژاردنەکانی ئەمریکا ڕێککەوتنێک جێگیر بکەن، هاوکات دەنگە توندڕەوەکانی ناو سوپای پاسداران بەردەوامن لە هەڕەشەکردن بۆ کردنەوەی بەرەی نوێ لە دەریای سوور و بابولمەندەب.

لێکەوتەکان و ئاسۆی داهاتوو

- گرێدانی پرسی گەرووی هورمز بە ڕاگرتنی ئۆپەراسیۆنەکانی لوبنانەوە، ئەگەری ئەوە بەرز دەکاتەوە کە هەڵوێستی ئیسرائیل ببێتە خاڵی ڤیتۆکردن و پەکخستنی هەر لێکتێگەیشتنێک.
- گوتاری ئێران تێکەڵەیەکە لە نەرمی نواندن (پێشنیاری کات بۆ دیاریکراو و بەردانەوەی سامانەکان) هاوکات لەگەڵ پاراستنی هێڵە توندەکان (مانەوەی کاریگەری بەسەر ڕێڕەوە ئاوییەکان و گشتگیریی ئاگربەست لەسەر هەموو بەرەکان).
- تاران کاتی هەڵبژاردنەکانی نیوەی خولی ئەمریکا تەنیا وەک دەرفەتێکی کاتی دەبینێت نەک گرەنتی، و چاوەڕوان دەکات لۆبی ئیسرائیل هەوڵی داخستنی ئەم دەرفەتە بدات.
- پەیامە سەربازییە هاوتەریبەکانی سوپای پاسداران سەبارەت بە دەریای سوور، وەک بژاردەیەک بۆ پەرەپێدانی سەربازی دەمێنێتەوە لە ئەگەری ڕەتکردنەوەی پێشنیارە دیپلۆماسییەکەدا.

دەرئەنجام

ئەم شیکارییە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە بنیامین نەتانیاهۆ وەک سەرەکیترین لایەنی دەرەکی دەبینرێت کە توانای تێکدانی هەر لێکتێگەیشتنێکی ئەگەریی نێوان ترەمپ و ئێرانی هەیە، چونکە وەستاندنی شەڕی لوبنان بەبێ پاکتاوکردنی یەکلاکەرەوەی مەترسییەکان، لە دیدی تەلئەبیبەوە وەک پاشەکشەیەکی ستراتیژی هەژمار دەکرێت.