سەرچاوە: عەلی واین، ڕاوێژکاری باڵای توێژینەوە و داکۆکی لە گرووپی نێودەوڵەتیی قەیرانەکان
بەروار: ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٦
بابەتی ئاماژەپێکراو: وتاری فەرید زەکەریا لە ڕۆژنامەی Washington Post لەژێر ناونیشانی "چین و ئەمریکا دەتوانن پێکەوە بژین و گەشە بکەن"

هەڵسەنگاندنی سەرچاوە

عەلی واین پسپۆڕی پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا و چینە و نووسەری کتێبی "دەرفەتی زلهێزیی ئەمریکا"یە. ئەم هەڵسەنگاندنە پشتیوانی لە وتارەکەی فەرید زەکەریا دەکات و هاوکات دووپاتکردنەوەی تێزی پێشووی خودی واینە لە گۆڤاری Foreign Affairs لە ساڵی ٢٠٢٣ لەژێر ناونیشانی "مەترسییەکانی دابڕان". هەردوو نووسەرەکە خاوەن دیدگایەکی ڕیالیستی و میانڕەون کە لە یەک کاتدا هەم گەشبینیی ساویلکانە بۆ پەیوەندییەکان و هەم پڕۆژەی دابڕانی تەواوەتی و بێ‌سنووری ئابووری نێوان واشنتۆن و پەکین ڕەتدەکەنەوە.

تێزی سەرەکی

واین جەخت لەوە دەکاتەوە کە دەبێت پەیوەندییە ئابوورییەکان وەک مەترسییەکی دوولایەنە تەماشا بکرێن:

- پشتبەستنی هاوبەشی لەڕادەبەدەر، خاڵی لاوازیی ئەمنی دروست دەکات کە ناسراوە بە "بەچەککردنی پشتبەستنی هاوبەش" (Weaponized Interdependence).
- لە بەرامبەردا، هەوڵی پەلە و گشتگیر بۆ هەڵوەشاندنەوە و پچڕاندنی ئەو پەیوەندییانە، مەترسییەکی نوێ بەرهەم دەهێنێت کە پێی دەوترێت "بەچەککردنی دابڕان" (Weaponized Detachment).

پەیداکردنی سەربەخۆیی تەواوی ئابووری دەکرێت ئاستی خۆپارێزی و دانبەخۆداگرتنی هەردوولا کەم بکاتەوە؛ چونکە کاتێک زیانی بازرگانیی هاوبەش نامێنێت، دەوڵەتەکان کەمتر هەست بە کۆتوبەند دەکەن و دەستکراوەتر دەبن لە گرتنەبەری سیاسەتی سەربازی و شەڕەنگێزانە. لێکەوتەی ئەمە بۆ داڕێژەرانی سیاسەت ئەوەیە کە پێویستە چاودێران و حکومەتەکان کار لەسەر بەڕێوەبردنی هەردوو جۆری مەترسییەکە بکەن، نەک لێکجیابوونەوەی ئابووری (Decoupling) وەک دەستکەوتێکی بێ‌خەوشی ئەمنی لەقەڵەم بدەن.

لە وتارەکەیدا کە واین پێداگری لەسەر دەکات، فەرید زەکەریا ئاماژە بە دیداری دۆناڵد ترەمپ و شی جینپینگ و هەندێک هاوکاریی تەکنەلۆژیی بێدەنگ دەکات بۆ ئەوەی ڕوونی بکاتەوە کە هەردوو جەمسەرەکە دەتوانن لە هەندێک بواری دیاریکراودا پێکەوە بژین و هاوکاری بکەن، هاوکات لەگەڵ بوونی کێبڕکێیەکی توند لە نێوانیاندا. لەم دیدگا داڕوینییەدا، مانەوە و بەردەوامی پێویستی بە خۆگونجاندن هەیە (لەوانەش هاوکاریی سنووردار)، نەک گەڕان بەدوای سەرکەوتنی کۆتایی یان دابڕانی ئابووریی ڕەها.

پوختەی ستراتیژی

ئەم بۆچوونە داکۆکی لە ڕێبازی "کێبڕکێی بەڕێوەبراو" دەکات وەک بژاردەی سێیەم و میانڕەو. ئەم شیکارییە ئەو بۆچوونە ڕەتدەکاتەوە کە پێیوایە ئاسایشی نیشتمانی تەنیا لە ڕێگەی تێکەڵاوبوونی قووڵی بازاڕەکان، یان بە پێچەوانەوە، لە ڕێگەی دابڕانی خێرا و گشتگیرەوە بەدەستدێت. واین پێشتر هۆشداری دابوو کە دوای پەتای کۆڤید-١٩ و جەنگی ئۆکراینا و دەرکەوتنی مەترسییەکانی پشتبەستن بە دەرەوە، ڕەنگە سیاسەتی ڕۆژئاوا تووشی پەرچەکرداری زیادەڕۆیانە ببێت و ناسەقامگیریی نوێ بخولقێنێت. ڕوانگەکەی زەکەریا دووپاتکەرەوەی ئەو واقیعەیە کە ڕکابەریی نێوان هەردوو وڵات پرسێکی پێکهاتەییە، بەڵام جیاکردنەوەی تەواوەتیی ئابووری نە کردارییە و نە لە بەرژەوەندیی ئاسایش و سەقامگیریدایە.

لێکەوتەکان و ڕێوشوێنی داڕشتنی سیاسەت

ئەم ئاراستەیە دەری دەخات کە پێویستە سیاسەتی ئەمریکا بەرامبەر بە چین لەسەر بنەمای کەمکردنەوەی ئامانجداری مەترسییەکان (De-risking) بێت لە کەرتە هەستیارەکانی وەک زنجیرەکانی دابینکردن و تەکنەلۆژیای فرەبەکارهێنان، هاوکات لەگەڵ پاراستنی پەیوەندییە بازرگانی و دیپلۆماسییەکان تا هێڵی پەیوەندیی کاتی تەنگژە و هۆکاری دانبەخۆداگرتن لەدەست نەچن.

هاوکات، ئەم شیکارییە گومان دەخاتە سەر ئەو گوتارانەی کە هەموو پەیوەندییەکی ئابووریی بەردەوام وەک هەڕەشەیەکی ستراتیژی دادەنێن. هاوکاتبوونی ئەم هەڵسەنگاندنانە لەگەڵ دانوستانەکانی ترەمپ و شی جینپینگ و مشتومڕەکانی تایبەت بە باجی گومرکی و سنووردارکردنی تەکنەلۆژیا، وەک پەیامێکی هۆشداریدەر کار دەکات بۆ ئەوەی واشنتۆن تووشی پەرچەکرداری توندڕەوانە نەبێت بەرامبەر پرسی پشتبەستنی هاوبەشی ئابووری.